O Vršcu

Vršac lepa varoš

 

Vrščani su izabrali samo tri reči za divljenje svom gradu. Iako su napisane još pre 165 godina, Vrščanima su drage, prisne srcu, zato što im je te reci ostavio njihov velikan Jovan Sterija Popović. One kažu: „Vršac lepa varoš.“ Nađene su u rečenici Sterijinog Romana bez romana, objavljenog u Novom Sadu još 1838, a poslednje, sedmo, izdanje štampala je Književna opština Vršac, 1998.Vršac, lepa varoš – grad umetnosti, biznisa i sporta. Smešten u podnožju Vršačkih planina, sa kojih se spušta svež vazduh šuma i dah vinograda, ovaj grad u sebi slikovito odražava i tradiciju i savremenost

 

KRATKO PREDSTAVLJANJE

 

Brojna stara zdanja raznovrsnih stilova, crkve i kulturne institucije, čuvaju jednu od najstarijih tradicija među srpskim gradovima. „Grad pod Kulom“ jedan je od najstarijih u Vojvodini. Sa  oko 40.000 stanovnika nalazi se na osmom mestu po veličini. Smešten je na ivici Panonske nizije, na 14 km od srpsko-rumunske granice.

Obeležja grada su sinteza plemenite prošlosti i njihove aktuelnosti u našem vremenu. Obično je predstavljen sa tri likovno uobličena znaka: Kula, grožđe i manastir Mesić. Iako su različiti, ali i realni, zajednički im je nepoznat nastanak.

Ni približno se ne zna godina izgradnje Kule, još manje se zna o rimskom utvrđenju na čijim je temeljima podignuta.

Kada je reč o grožđu može se konstatovati – od Dačana i Rimljana do današnjih dana ovde se uzgaja vinova loza. Ostao je zapis da je 1494. godine dvor ugarskog kralja Ladislava II kupio bure vršackog vina za 10,5 zlatnih forinti.

Nema pouzdanih podataka o izgradnji manastira Mesića. Tri istoričara pretpostavljaju da je izgrađen čak 1030. godine, pa bi po tome Mesić bio najstariji pravoslavni manastir u nas.

 

O njihovom nastanku jedna od legendi kaže:
„Bio jedan čovek i imao tri sina. Živeli su oni u bedi i siromaštvu na nekoj pustoj planinai i jedva su sastavljali kraj s krajem… otac odluči da napuste svoju kuću i potraže neko bolje mesto za život… onda kad su prešli jednu veliku reku ugledaše neka brda kako se na severu plave. Posle nekoliko dana pešačenja stigli su bliže i ugledali šume pune divljači, močvare i jezera puna riba i plodne livade. Radostan otac tada reče:- Ovde ćemo se nastaniti!

Kada su se malo odmorili i potkrepili, otac uze luk i strele i pruži ih svojim sinovima:

– Svaki od vas izbaciće po jednu strelu iz ovog luka i tamo gde ona padne podići će neku građevinu.

Najstariji sin pusti strelu, a vetar dunu i baci je vrh jednog brda i on odluči da tu podigne tvrđavu. Zatim uze luk i srednji sin, a tamo gde padne njegova strela on obeća da će sazidati grad. Najmlađem sinu vetar odnese strelu dalko iza brda i on se zakle da će tu sazidati manastir. Srećan zbog njihovih odluka otac ih tada okupi i reče:

– Sinovi moji, zaista ste me obradovili svojim mudrim odlukama. Po njima će vas ljudi večno pamtiti. Ja sam već star čovek i nemam snage za velika dela, ali ću zato između vaših zdanja zasaditi vinograd. On će vas večno povezivati i u njemu ćemo nalaziti radost i veselje.

Tako se i zbilo.“

Opštinu čini grad Vršac sa 23 naseljena mesta: Vatin, Veliko Središte, Vojvodinci, Vlajkovac, Vršački Ritovi, Gudurica, Zagajica, Izbište, Jablanka, Kuštilj, Mali Žam, Malo Središte, Markovac, Mesić, Orešac, Pavliš, Parta, Potporanj, Ritiševo, Sočica, Straža, Uljma i Šušara.

Susedne opštine  su: Bela Crkva, Kovin, Alibunar i Plandište; a veća naselja koja se nalaze u okruženju su: Opovo, Kovačica, Alibunar, Plandište, Bela Crkva, Kovin, Pančevo.

 

OSNOVNE ČINJENICE I PODACI

 

Od davnina su u ovim krajevima povremeno živeli Kimerci, Kelti, Dačani. Rimljani su na mestu današnje Vršačke kule imali osmatračnicu, njih smenjuju Sarmati da bi se u VIII veku naselili Sloveni, a vek kasnije i Mađari.Prvi pisani dokument u kome se pominje naziv grada Vršca potiče s početka XIV veka.  Od XIV veka kada je podignuta tvrđava (Kula) u njemu se smenjuju mađarski i srpski gospodari, a jedno vreme bio je u posedu Đurđa Smederervca. 1552. godine osvajaju ga Turci i u njihovoj vlasti je sve do 1717. godine, po njihovom odlasku počinje nagli priliv novih stanovnika kao i privredno-ekonomski i kulturni razvoj.

Ujedinjenjem Srpskog i Nemačkog Vršca 1794. godine, naročito dobijanjem tržišne privilegije 1804. godine i statusa slobodnog kraljevskog grada, Vršac postaje privredni, trgovinski i kulturni centar celog regiona.

Brojna su kulturna i umetnička društva mnogih naroda i narodnosti, koji su ovde živeli i žive. Vršac se privredno razvija, obnavlja svoju poljoprivredu, razvija industriju i uspostavlja kontiuitet sa svojim najboljim kulturnim tradicijama. Danas je privredno-poslovno središte u južnobanatskom regionu i istaknuti kulturno-obrazovni centar.

 

GRB

 

Prilikom proglašenja Povelje o elibertaciji Vršca (koju je Vršcu podario austrijski car Franja II za izuzetne ratne i mirnodopske zasluge), ozvaničen je i novi grb grada, koji predstavlja nešto izmenjeni sadržaj grba iz XVIII veka, najstarijeg koji je poznat. Najznačajnije ličnosti na ovom poduhvatu bile su Mihailo Korman, gradonačelnik i Konstantin Spajić, senator čiji su likovi našli mesta na samoj povelji, odmah ispod grba grada Vršca. Potomak ovog Konstantina Spajića danas živi u Vršcu, član je šahovskog kluba Bora Kostić Vršac  i bio je zapaženi član uprave ovog kluba u prethodnim godinama.

1964. godine statutom je određen grb grada na kome je panorama Vršca, u zaleđu su bregovi sa vinovom lozom i na vrhu obeležja duge tradicije: kula (tvrđava-obeležje grada iz sredine XIV veka) sa kapelom (sagrađena na mestu posebnog poštovanja vezanog za kult vod), i Halaburina ruka (spomen na seljački ustanak protiv Turaka u Banatu 1594. godine).

 

Geografski položaj

 

Ukupna površina grada iznosi 10 km2 sa 180 ulica, 11 trgova i 3 bulevara.
Nadmorska visina u centru grada je 94 metara.Osоbenost geografskog položaja Vršca i osobina reljefa područja opštine, čine ne samo različitost u odnosu na većinu drugih panonskih gradova, nego i raznolikost, bogatstvo i lepotu predela. Vršac se nalazi na 450 7’ 11’’ severne širine i 210 17’ 54’’ istočne dužine na nadmorskoj visini od 118 m, površine 10 km2.

Osnovni elementi koji karakterišu geografski položaj su:

– Pripadnost Panosnkom basenu,
– Pogranični položaj i blizina Rumunije,
– Visinska razuđenost reljeva netipična za prostor Vojvodine,
– Razvijena putna mreža i dobra saobraćajna povezanost sa okruženjem.
Najznačajnija prednost Vršca, u odnosu na okruženje je izuzetno strateško povoljna geografsko-saobraćajna lokacija, jer se opština nalazi na važnom međunarodnom putnom pravcu E-70, koji spaja dva panevropska koridora, i to X i IV.

Što se tiče eksploatacije mineralnih sirovina u opštini prisutni su kaolin i silicijum.

 

LOKACIJA

 

Vršac, jedan od najlepših banatskih gradova, nalazi se u severoistočnom delu Srbije, odnosno jugoistočnom delu Vojvodine uz rub Panonske nizije, u podnožju i na obroncima Vršačkih planina. Deo teritorije opštine Vršac zauzima prostor prirodnog rezervata Deliblatske peščare, poznate kao „Evropska Sahara“.Nalazi se severoistočno od Beograda na udaljenosti od 84 kilometara, od granice sa  Rumunijom udaljen je svega 14 km, od Temišvara 77 km, administrativnog sedišta zapadne Rumunije, а оd Novog Sada udaljen je 147 km. Susedne opštine su: Bela Crkva, Kovin, Alibunar i Plandište; a veća naselja koja se nalaze u okruženju su: Opovo, Kovačica, Alibunar, Plandište, Bela Crkva, Kovin, Pančevo.

Vršac odlikuje dobra povezanost sa okolnim mestima, kao i gradovima u ovom delu Vojvodine, i to kako u drumskom tako i železničkom saobraćaju. U samom Vršcu nalazi se železnički granični prelaz prema Rumuniji a drumski kod Vatina. Na tri kilimetra od centra grada nalazi se Pilotska akademija , a u okviru nje i aerodrom za manje avione i avio-taxi.

 

GRANICE

 

Opština Vršac se  nalazi u jugoistočnom delu Vojvodine, u južnom Banatu, u kome svojom visinom dominiraju Vršačke planine, sa Guduričkim vrhom (641m), najvišim vrhom Vojvodine. Graniči se sa Republikom Rumunijom sa istočne i severoistočne strane, atarima opština Plandište sa severozapadne, Аlibunar sa zapadne, Kovin i Bela Crkva sa južne strane.Opština po veličini teritorije spada među najveće u Vojvodini (nalazi se na 4. mestu po veličini vojvođanskih opština). Grad Vršac je sedište opštine u jugoistočnom delu Banata. Područje opštine Vršac zauzima 801 km2 i obuhvata 24 naselja.

 

TERITORIJA

 

Područje opštine Vršac prostire se na površini od 801 km2, koju karakteriše ravničarski predeo Panonske nizije.Bogatstvom geomorfoloških oblika opština Vršac se razlikuje od većine opština Vojvodine. Idući od nižih ka višim predelima, na ovom prostoru mogu se izdvojiti sledeće osnovne morfološke celine: depresije, aluvijalna ravan reke Karaš, lesne terase, lesne zaravni, Deliblatska peščara i Vršačke planine. Deliblatska peščara i Vršačke planine predstavljaju najizrazitije morofološke motive ovog prostora, sa visokim stepenom razvojnih potencijala.

Vršačke planine imaju relativno malo prostranstvo 171 km2. Najviši je Gudurički vrh sa 641 m n.v., koji ovom visinom čini Vršačke planine najvišom tačkom Vojvodine. Podgorinske delove Vršačkih planina čine abrazivne površi akumulativnog porekla.

Na krajnjem jugozapadu prostor opštine je duboko zašao u Deliblatsku peščaru, gde se nalzi jedino naselje unutar Peščare – Šušara. Sa aspolutnom visinom većom od 180 m, teren Deliblatske peščare se lagano spušta prema severu, severoistoku i istoku, prelazeći u južnobanatsku lesnu zaravan, koja se završava u liniji naselja: Parta, Zagajica, Izbište i Uljma. Severni, severozapadni i severoistočni delovi opštine se nalaze u istočnobanatskoj depresiji, koja je istovremeno i najniži teren u okviru opštine (75 m). Između ova dva morfološka oblika, lesne zaravni i depresije, pruža se lesna teresa, koja je prilično razuđena, zaokružena vodoplavnim terenima i aluvijalnim razvnima. U jugoistočnom delu opštine, u uskom pojasu formirana je aluvijalna ravan Karaša.

Činjenica da područje opštine Vršac leži na više reljefnih celina – uticala je na formiranje mreže naselja, izgradnju mreže saobraćajnica, kao i gustinu naseljenosti. Prostor opštine Vršac, razuđen na ovakav način, daje mogućnosti za širok spektar aktivnosti.

 

RELJEF

 

Niže, zaravnjeno zemljište prostire se između Deliblatske peščare i Vršačkih planina, nadmorske visine od 80-100 m. Ovo je površina od 630 km2, a koristi se za ratarsku i vinogradarsku proizvodnju.Vršačke planine predstavljaju geografski masiv čuka i brada koja se prirodno nadovezuju na Karpate. Po svom postanku nisu vezane za Karpate, mnogo su starije, pa su svojevrsni geološki relikt u Panonskoj niziji. Vršačke planine su deo nekadašnje planinske mase. Prave planinske oblike dobile su znatno kasnije, kada su izvršena velika raspadanja i spuštanja okolnih površina u dubine, a čitava Panonska nizija bila pokrivena vodom, poznata kao Panonsko more. Kada se voda sasvim povukla ostao je planinski masiv sa visokim kotama, brdima i brežuljcima.

Autohtone Vršačke planine su sastavljene od paleozojskih kristalnih škriljaca kroz koje se mestrimično probijaju graniti. Stene kristalnog škriljca uglavnom se pružaju pravcem sever-jug. Podbrđa su pokrivena pontskim i diluvijalnim naslagama, dok su niži predeli sa diluvijalnim i aluvijalnim nanosima. Vršačke planine na krajnjem jugo-istoku Banata, imaju pretežno oblike brsko-brežuljakstih predela čiji centralni deo ima planinski karakter. Vršačke planine strmo se dižu od Kapelinog brega (Kapele – 252 m) i Kule (399) preko Turske glave, Đakovog vrha, Vršačkog vrha, Lisičje glave, i u blagom luku prema jugoistoku preko Kulmea mare, uspele na Gudurički vrh (641), najvišu tačku u Vojvodini. Od Guduričkog vrha, preko Sedla i Male čoke, Korkane i Veršišora pa sve do reke Černe visina postepeno opadala. Na Vršačkim planima postoji više prevoja i potočnih dolina: Prevala, Široko bilo, glavica Solilo, doline Kozluk i Majdan, prevoji Kamenica i Korkana koji se sa južne strane supušta u Fizeški potok, a sa severne u dolinu Leskovica.

Poprečni profil vršačkog gorja je asimetričan. Prema severozapadu padine su strme – spuštaju se bez odseka u Mali rit. Tako je na sektoru od Vršca do Malog Središte, a odatle pa sve do Markovca severna podgorina potpuno prelazi u niže predele. Nasuprot severnoj, cela južna podgorina se spušta stepenasto u niže predele – od Kule i Turske glave na Magareći breg, od Đakovog vrha na Pavliško brdo, sa dolinama Crvenkom i Dubravom. Ispred sela Mesića visina raste tako da na Glavici dostiće 315 m, da bi ponovo prešla u niže predele – Pojana mare, Donji arđeš i Karbumari.

Severna i južna podgorina izbrazdane su malim dolinama i vododerina. Važnije potočne doline se Šemica, Markovački potok koji protiče pored Markovca, Gudurice i Velikog Središta i uliva se u Mali Rit. Pored Kozluka, na severnoj strani, nalaze se doline Majdan i Alažura, kao i vododerina Đavolja jazbina. Sa južen strane, kod sela Mesića izvire istoimeni potok koji u gornjem toku protiče kroz prostranu dolinu, sužen protiče kroz Vršac, da bi na izlazu iz grada proticao kroz prokopani kanal. Kod Sočice potok Fizeš protiče kroz prostranu dolinu.

Vršačke planine opkoljene su sa severne i južne strane brežuljakstim zemljištem – na severnoj strani od 100-200 m, a na južnoj visini brežuljaskog zemljišta opada, da bi potpunu nestala u dolini reke Karaš. Visnina pojedinih brežuljaka ne prelazi kote od 150-170 m. Niži zaravnjeni predeli nalaze se samo na severozapadu. To je izdužena uzvišica sa prosečnom nadmorskom visinom oko 100 m na kojoj su: At, Crvenka, Ludoš, Utrina, Lokva i Stmoglavica. Najviša tačka u Atu je na 115 m.

 

Vršački predeo je prilično siromašan vodotokovima prirodnog porekla. Jedina reka je Karaš, koji izvire u Rumuniji i protiče nedaleko od Vršca. Mesić, najveći od nekoliko potoka, izvire u brdima iznad istoimenog sela i protiče kroz sam grad. Na teritoriji južnog Banata izgrađena je od XVIII veka do danas, čitava mreža kanala za odvođenje atmosferskih i podzemnih voda. Najveći je kanal Dunav-Tisa-Dunav, koji prolazi na oko desetak kilometara od Vršca. U samom gradu je veštačko jezero koje je uređeno kao gradsko kupalište, a u blizini, u Velikom ritu postoji ribnjak površine 965 ha, poznat i kao stanište velikog broja vrsta barskih ptica i druge divljači. Područje obiluje mnogobrojnim planinskim izvorima, arteškim bunarima, izvorima termalne i niskomineralne vode, ritskim vodenim površinama i ribnjacima. U neposrednom okruženju je prirodni rezervat Deliblatske peščare i reke Dunav i Nera.Broj naselja u opštini sa prirodnim vodotokovima je 15.

 

KLIMA

 

Klima je umerteno kontinentalna sa specifičnostima subhumidne i mikrotermalne, na koju utiču anticikloni sa Atlantika, Sredozemnog mora i sa severa, nezanemarujući je i uticaj orografsko-hidrografskih uslova na ovom području. Klimatski parametri, navedene klime, negativno utiču na vodni bilans zemljišta sa aspekta poljoprivredne proizvodnje sa jedne strane, a sa druge strane, povoljni su za pojavu naglog nadolaska poplavnih talasa, u slivovima bujičnog karaktera. Prosečna količina padavina iznosi 550 mm, a prosečna godišnja temperatura je 11,50C.Zime su blago oštre i ponekad snegovite sa srednjom temperaturom u februaru od 2,10C.
Proleća pretežno kišna i kratka sa srednjom tremperaturom u aprilu od 11,90C.
Leta su pretežno suva, duga i topla sa srednjom temperaturom u julu od 21,50C.
Jesen je blago kišna, topla i duga sa prosečnom temperaturom u oktorbru od 12,10C.
Prelazi između godišnjih doba su umereni. Prosečne padavine su 748 mm/m2.

Vazdušna strujanja čine 7 vetrova, brzine od 2 do 7,7 m/sec, učestalosti od 4 do 20,5% godišnje, 271 dan u godini. Posebnu specifičnost Vršcu daje košava, snažan vetar u jugoistočnom Banatu. Najčešće duva u rano proleće i poznu jesen, odnosno u hladnijoj polovini godine. Brzina košave je promenljiva i kreće se od 18 do 40 km/h, a pojedini udari i do 140 i više km/h. Osim košave često duva severac i severozapadni vetar.

 

 

 

 

Istorija

 

Ime našeg grada prema pisanim tragovima prvi put se pojavljuje pre skoro šest vekova, daleke 1427. godine u obliku PODVRŠAN, u jednom pismu kralja Žigmunda (1387-1439).
Krajem XVI veka u spisima se mogu pronaći oblici VARSOCZ (VARŠOC), VERSECZ (VERŠEC), VIRSICZA (VIRŠKA). Godine 1694. zabelezen je toponim VERSOCZ (VERŠOC), a 1707. Godine VARSACZ (VARŠAC).U svim ovim nazivima koren je srpska reč „vrh“. Godine 1427. ispred navedenog osnovnog značenja stajao je prefiks „pod“ što znači ispod vrha (brega) i to bi bio PODVRŠAN. Kasnije se prefiks „pod“ izgubio, a dodat je završetak „šac“ korenu reči „vrh“ i tako smo dobili ime koje grad nosi i danas –  VRŠAC (mali vrh).

 

NASTANAK GRADA

 

Predeo u kome se spajaju dve različite privredne površine – ravnica i Vršačke planine, oduvek su privlačili ljude da tu izgrade svoja staništa, jer je zemljište pogodno za zemljoradnju, vinogradatstvo i stočarstvo, prostrane močvare omogućavale su bogat ribolov, šume pune divljači bile su idealna lovišta.Prva naselja javljaju se u neolitu, u doba glačanog kamena o čemu svedoče arheološki nalazi. Ljudska naselja dobijaju stalniji karakter dolaskom Slovena (pozni srednji vek) u ove krajeve, a pre njih ovde su boravili Kimerci, Tračani, Kelti, Skiti, Dačani, Rimljani, Sarmati, Gepidi, Avari i drugi.

Prvi tragovi naselja na Vršačkom brdu potiču iz vremena praistorije. Podgrađe ispod Vršačke kule (srednjevekovno utvrđenje) visoko je 21 m, sa zidovima debelim 2,5 m. U njemu se smenjuju mađarski i srpski gospodari, a jedno vreme bio je u posedu Đurđa Smederervca o čemu postoje i pisani dokumenti. 1425. godine u vreme despota Đurda, Srbi se naseljavaju i osnivaju naselje Podvršac, a on utvrđenje na bregu povezuje sa svojim glavnim utvrđenjima južno od Dunava (Smederevom) u čvrsti odbrambeni sistem.

 

 

Ova oblast bila je raskršće mnogih puteva,  nedaleko od Vršca prolazio je i rimski put, koji je vezivao Viminacijum (današnji Kostolac), Lederatu (na ostrvu Sapaji, kod Banatske Palanke), Aggidavu (sada Varadija) sa limesom u Pomorišju. U srednjem veku Vršac se nalazio na putu koji polazi od Dunava i vodi ka Lugošu, Temišvaru, Transilvaniji, Pontu i dalje prema ukrajinskim stepama i sa severa prema jugu do Mediterana.Današnji simbol grada, Vršačka kula, nastao je u prvoj polovini 15. veka u vreme Ugarske vlasti. Pojedini izvori govore da je trvrđava podignuta na mestu starorimske kule osmatračnice. Podigao je Đurađ Branković posle pada Smedereva za odbranu od Turaka. Potvrda ovome je da je utvrđenje na bregu iznad Vršca veoma slično utvrđenju iznad Smedereva.

Već sredinom  15. veka ova oblast poznata je po svojim vinima koja su bila među najtraženijim na ugarskom dvoru. Cesto se kod istoričara pominje 1494. godina kada se na dvoru ugarskog kralja Vladislava za bure vršačkog vina plaćalo 10,50 dukata.

 

Period turske vladavine na ovim prostorima trajao je od 1552. do 1716. (ukupno 164 godine).Kada je 1552. godine Ahmet paša osvajao Banat, krenuvši na Temišvar, Vršac i njegova tvrđava bili su prvi na udaru. Grad je opustošen, a stanovništvo se povuklo u okolna brda gde je sagradilo manja naselja od kojih su se sačuvala samo imena: Topolovo, Ludoš, Grobljište, Crvenka, Manastirište i Jarak. Pošto su uništili grad, Turci su na mestu današnje Čukur-male sagradili četvorouganu palanku, od nabijača i kolja, na obali jezera koje se prostiralo na prostoru Malog rita.

Narod Banata se pobunio. Vršački vladika Teodor Nestorović, u dogovoru sa erdeljskim knezom Batorijem, pokrene narod Banata na ustanak. Srpske čete koje su počele da osvajaju i oslobađaju banatska naselja, nosile su pred sobom barjake sa izvezen likom Svetog Save, kako bi im ulivao hrabrost i davao novu snagu. Isprava su imali puno uspeha I između ostalih oslobođen je i Vršac. Kako bi potpuno uništio srpski nacionalni i verski zanos, turski vojskovođa Sinan paša, naredio je da se iz manastira Mileševe, donesu mošti Svetog Save i spalio ih u Beogradu. Bila je to osveta za srpske ratne uspehe.

Jedna četa ustanika pod vođstvom Janka Lugošana zv. Halabura opsedala je Vršačku kulu. Zapovednik tvrđave, izazove na dvoboj Janka Halaburu, te Janko u tom dvoboju odrubi glavu agi. Ta pobeda pojavljuje se kao jedan od simbola amblema grada (iznad utvrđenja-kule vidi se ruka sa mačem i odsečenom turskom glavom). Krajem leta stiže Hasan paša koji svojim snagama potuče ustanike i započne sa osvetom. Većina Srba se povukla, sam Halabura nekoliko dana kasnije pogine u bitci kod sela Parte. Najveći deo naroda pobegne sa vladikom u Erdelj da se skloni od turskog gneva, a Vršac je nakon toga u potpunosti poprimio orjentalni izgled.

 

Vršac u XVIII i XIX vekuTurke je iz grada proterao vojskovođa Eugen Savojski 1716. godine, čime je otvorio novu epohu u istoriji grada. Vršac ulazi u sastav Tamiškog Banata sa sedištem u Temišvaru. Grad postaje sedište novoosnovanog Vršačkog distrikta (1718.) koji je obuhvatao 72 naselja i oko 3.500 kuća.

Od 1717. godine u ove krajeve stižu grupe kolonista iz Nemačke, Francuske, Italije i Španije, prvenstveno vinogradari. Istovremeno u Vršac se slivaju mnogi doseljenici iz Srbije, prvetežno zanatlije i trgovci, Srbi i Cincari. Tada je kraj starog (Srpskog Vršca) osnovano i nemačkko naselje (prostor današnjih ulica – Sterijine i Heroja Pinkija). Srpskim delom upravlja knez, a nemačkim šulhajz (kmet). Austrijski dvor je 1794. godine odobrio je ujedinjenje Srpskog i Nemačkog Vršca i tako je 1795. godne stvoren jedinstveni grad u kome su vlast, na osnovu posebnog ugovora, delili Srbi i Nemci.

U ovom periodu sagrađene su mnoge građevine koje su sačuvane i do danas. Jedno od najstarijih zdanja je crkvica na Bregu, Kapela sv. Krsta, koja je zidana 1720, Kapela sv. Roka 1739, Dvor pravoslavne eparhije banatske 1759, Crkva uspenija sv. Bogorodice 1763. (poznata kao Mala ili Aleksina crkva, zidana je sredstvima trgovca Alekse Nikolića), Saborna crkva 1783-85. (posvećena sv. Nikoli). Iz tog vremena je i zgrada prve apoteke „Kod Spasitelja“ 1783. (Apoteka na stepenicama). Najstariji deo vršačke Gradske kuće takođe je građen krajem XVIII veka.

Vec 30-tih godina XVIII veka ovde rade prve osnovne škole, a od 1790. godine i prva latinska gimnazija. Tokom sledeceg veka u Vršcu se osnivaju mnoge škole kao što su: zanatska, realna gimnazija, poljoprivredna, viša devojačka, učiteljska i dr. Mnoge pozorišne družine i pozorišta gostuju u Vršcu i borave u njemu čak po nekoliko meseci.

Grad 1804. god. dobija Tržišnu povelju Franje II za hrabro držanje njegovih stanovnika u ratovima protiv Turaka 1787.-1791, a 1817. postaje slobodni kraljevski grad u ondašnjoj Austrougarskoj.

U gradu radi 13 velikih zanatskih udruženja (esnafa) koji okupljaju nekoliko stotina, pa i preko 1000 zanatlija. Trgovina naročito dobija u zamahu 1857. godine kada se grad železnicom, s kojom dolaze telegraf i brza pošta, povezuje sa Temišvarom, a dalje sa Evropom i na jugu sa lukom Bazijaš na Dunavu, preko koje roba ide na Crno more i dalje prema istoku. Ubrzo se otvaraju prve banke, grade mlinovi i velike zanatske radionice koje se pretvaraju u fabrike poljoprivrednih mašina, prvenstveno onih namenjenih vinogradarstvu.

Kaldrmisanje ulica i trgova počelo je 1820, a sledeće godine otvorena je druga apoteka. Na, tada novom, pravoslavnom groblju podignuta je 1837. crvka „Svih svetih“. Prvo akcionarsko društvno iz redova zanatlija, formirano 1833, sagradilo je hotel „Konkordija“ 1847. godine. U Gradskom parku (podignut 1797.) izgrađena je 1803. godine „varoška arena“ za javne priredbe i nastupe sa oko 400 mesta. Podaci o prvim bibliotekama govore da su Vrščani imali javne čitaonice već 1840. godine, da bi se kasnije osnivale i istovremeno radile i po tri biblioteke.

Revolucionarna zbivanja 1848. god. zahvatila su više evropskih zemalja, proširivši se i na Habsburšku monarhiju, u čijem sastavu je bila i današnja teritorija Vojvodine.

1859. godine preko Mesića je podignuto 7 mostova, uz stari deo nazidana je nova zgrada Magistrata, a 1860-63. i nova katolička crkva u istom arhitektonskom stilu. 1873. izgradnjom i uređenjem promenade na današnjem Svetosavskom trgu, oformljeno je gradsko jezgro, dobivši izgled kakav je uglavnom sačuvan i do danas.  Švajcarski trgovac Bernard Štaub podiže u Vršcu podrum „Helvecija“ 1880. (kapacitet 10.000 hl) a vršački vinogradi izlagažu svoje proizvode u svim većim evropskim gradovima: Beču, Parizu, Londonu, Briselu, Bremenu, Lincu, Budimpešti. 1891. počelo se sa asvaltiranjem ulica i trgova. Prve sijalice zasvetlele su u domovina 1897. kada je proradila gradska električna centrala, a telefonska centrala iz 1892. spojena je na međugradsku vezu 1901. godine. Nova zgrada železničke stanice sagrađena je 1900. godine.

Vršac je 1872. postao samostalna municipija, dobio je svog prvog župana i prvostepeni sud.

 

I svetski ratKrajem 19. veka u Vršac prodiru socijalističke ideje, snažnim delovanjem grupе „Vršački socijalisti“ (Laza Načić i Jaša Tomić) širе се socijalističke ideje među omladinom, radnicima, zanatlijama i sitnim trgovcima.

U 20. Vršac je ušao kao grad sa 25.000 stanovnika i sa dosta razvijenom malom industrijom, snažnom trgovinom i obnovljenim vinogradarstvom, dobrim saobraćajnim vezama sa svim pravcima Austro-Ugarske i Evrope, velikim brojem kulturnih i prosvetnih ustanova, raznim udruženjima, brojnim listovima na srpskom, nemačkom i mađarskom jeziku, nekoliko štamparija, dva stalna i više povremenih bioskopa.

Po izbijanju I svetskog rata, status srpskog stanovništva se izmenio, мnogi ugledni Srbi poslati su u progonstvo. U gradu su prestali da izlaze listovi na srpskom jeziku. Jedan deo srpske omladine, vojnih obveznika, mobilisan je u austro-ugarsku vojsku i poslat na zapadni front prema Italiji ili na istočni – prema Rusiji. Nemačka vojska stiže u Vršac 1915. godine, počinje sa utvrđivanjem grada, kopajući rovove i gradeći put za topove do Kule kako bi odande mogla da kontroliše okolinu. 10. novembra 1918, pošto se nemačka vojska povukla prema Temištvau, u Vršcu ulaze srpske jedinice na čelu sa majorom Dušanom Dodićem.

Život se u gradu sada oganizuje u okviru nove države, ali zbog blizine granice, Vršca je ubrzo izgubio veliko trgovačko i sirovinsko zaleđe, počeo je ekononski da stagnira. Ipak nešto od ranije industrije i dalje postoji a osnivaju se i neke manje fabrike, kao što su fabrika salame, fabrika špiritusa, konjaka, šampanjca, još uvek rade industrija nameštaja i nešto manjih hemijskih fabrika, dok je i dalje najznačajnija proizvodnja vina od čije je prodaje uglavnom zavisio prosperitet grada.

 

II svetski rat i novija istorijaIzmeđu dva rata, u Vršcu deluje više političkih stranaka među kojima se po snazi ističu Radikalna i Demokratska stranka kao najbrojnije. U ilegali deluje i Komunistička partija Jugoslavije, koja je u Vršcu imala izvestan broj istaknutih aktivista kao što su Žarko Zrenjanin, Borislav Petrov, Jelisaveta Petrov, Živa Jovanović i drugi. Odnosi među narodnostima, posebno Srbima i Nemcima, u gradu počinju da se zaoštravaju sa pojavom fašizma u Nemačkoj.

Drugi svetski rat (1941-1945) doneo je velike patnje, razaranja, žrtve i stradanja naroda na ovim prostorima. Posle sloma fašizma Vrščani su se odužili svojim junacima i velikanima, tako što njihova imena nose brojne ulice, trgovi, škole a u parkovima se nalaze vajarska dela koja predstavljaju poznate ličnosti.

Nekoliko dana po oslobođenju grada u Vršac stiže i deo Glavnog štaba narodnooslobodilačke vojske na čelu sa vrhovnim komandantom – Josipom Brozom Titom, odavde se komanduje borbama za oslobađenje Beograda. Veliki broj Vrščana biva moblisan ili se dobrovoljno uključuje u narodnooslobodilačku vojsku i odlazi na sremski front, a zatim se bori do konačnog oslobođenja zemlje.

Najveće etničke promene nastale su poslednjih dana II Svskog rata kada su lokalni Nemci izbegli pred Crvenom armijom. Dolazi do sistematske demografske i pobličke promene, komunisti prezimaju svu vlast. Zemlja, imanja, fabrike, zgrade … oduzimaju se starosedeocima i dodeljuju podobnima. Do pedesetih godina XX veka traje pljačka, nasilje, maltretiranje i ubijanje, da bi kasnije grad počeo da živi kao i svi drugi u SFRJ. Osamdesetih godina XX veka Vršac počinje da izlazi iz privredne tame i razvija imidž uspešnog grada.

Danas je to grad sa razvijenom mrežom škola, sportskih društava, kulturnih institucija, zdravstvenih ustanova, a pre svega grad sa jakim privrednim potencijalom na čijim osnovama je izgradio svoj prosperitet za 21. vek. Vršac sa patinom duge i burne prošlosti spremno je zakoračio u novi milenijum.Danas, kao i u većem delu svoje prošlosti, Vršac sa okolinom predstavlja multinacionalnu sredinu u kojoj se poštuju prava čoveka bez obzira na versku pripadnost.

 

ZNAMENITE LIČNOSTI

 

Nikola Nešković (1720-1775), ikonopisac, deda Jovana Sterije Popovića, oslikao kapelu u Eparhijskom dvoru.Josif Jovanović Šakabenta (1743-1805), vršački vladika, mecena i prijatelj Dositeja Obradovića, osnivač Gramatikalne škole, incijator da Vršac dobije status slobodnog kraljevskog grada.

Đorđe Arsenijević Emanuel (1775-1837), general ruske vojske, osvajač Kavkaza, učesnik ratova protiv Napoleona, predsednik suda dekabristima.

Jovan Sterija Popović (13.01.1806-10.03.1856.) srpski književnik. Smatra se osnivačem srpske drame. Prvi je i jedan od najboljih srpskih komediografa, ministar prosveta u Srbiji, osnivač Narodnog muzeja u Beogradu.

Gavrilo Pekarović (1812-1851), lekar pedijatar, Sterijin prijatelj poznat po „Čedoljublju“ prvoj knjizi u nas o negovanju dece.

Laza Nančić (1854-1887), poaznat vršački socijalista, pisac i osnivač čitaonice.

Jaša Tomić (1856-1922), naslednik Svetozara Miletića u radikalnoj stranci, plodan pisac pesama, novela, romana, pamfleta i članaka.

Feliks Mileker (1858-1942), osnivač Narodnog muzeja u Vršcu i njegov dugogodišnji upravnik, pisac velikog broja knjiga i studija, najpoznatije delo je o istoriji ovoga grada „Povesnica grada Vršca“.

Pavle Paja Jovanović (1859-30.11.1957.), jedan je od najvećih srpskih slikara i tipičan predstavnik akademskog realizma.

Ferenc Herceg (1863-1954), jedan je od najplodnijih i najčitanijih madjarskih proznih pisaca svih vremena

Milan Jovanović (1863-1944) jedan od najpoznatijih srpskih fotografa, brat Paje Jovanovića, renomiranog srpskog slikara.

Sultana Cijuk (1871-1935), operska diva, pevala na poznatim evropskim scenama, a bila je član pozorišta u Beogradu i Novom Sadu.

Dragiša Brašovan (1887-1965), poznati arhitekta čija dela krase mnoge naše gradove, npr. zgrada Izvršnog veća Vojvodine u Novom Sadu.

Bora Kostić (24.02.1887-03.11.1963) titulu šahovskog majstora osvojio je na turniru u Budimpešti 1909, a velemajstora u San Remu 1911. Tokom svoje bogate šahovske karijere učestvovao je na najvećim turnirima širom sveta. Bio je veliki poznavalac šahovske teorije а велики број njegovih partija zabeležen је u Šahovskim udžbenicima.

Žatrko Zrenjanin (1902-1942), narodnih heroj u II svetskom ratu, rodom iz Izbišta, po njemu je današnji Zrenjanin dobio ime.

Vasko Popa (29.06.1922-05.01.1991) jedan od posljednjih originalnih pesnika srpske moderne književnosti.

Rada Đuričin (31.05.1934. u Vršcu) srpska glumica. Diplomirala 1958. na Fakultetu dramskih umetnosti i 1961. na Filozofskom fakultetu u Beogradu.

Teodor Nestorović, biskup u Vršacu i vođa Banatskog ustanka protiv Turaka 1594. godine

 

ZNAČAJNI DATUMI

 

XV vek – podignuto utvrdjenje Kula,
1425 – U vreme Đurđa Smederevca Srbi se naseljavaju i osnivaju naselje Podvršac,
1439 – prvi pisani dokument u kome se pominje Vršac,
1481 – Srbi iz okoline Smedereva i Kruševca naseljavaju se i osnivaju „Požarevačku malu“,
1494 – dvor ugarskog kralja Ladislava II kupio bure našeg vina,
1552 – Turci osvajaju Banat i Vršac,
1594 – Vrščani se dižu na ustanak protiv Turaka pod vođstvom Janka Halabure,
1602 – poslednja bitka sa Turcima i pad Vršca, osnovana „Čukur-mala“,
1641/46 – naseljavanje Rumuna iz Male Vlaške,
1660 – prvi put se pouzdano pominje manastir Mesić,
1664 – turski putopisac Evlija Čelebija boravio u našem gradu i ostavio zapis o Vršcu,
1690 – za vreme seoba Srba, pod Arsenijem Čarnojevićem, doseljenici iz Peći osnivaju „Pećku malu“,
1695 – obnavljanje Banatske eparhije sa sedištem u Vršacu,
1717 – kraj turske vladavine u Vršcu i početak naseljavanja kolonista iz Nemačke
1718 – grad dobija prvu poštu i tržišno pravo,
1720 – sazidana kapela na Bregu, a Vršac postaje sedište distrikta,
1723 – izgradnja rimokatoličke crkve,
1727 – otvorena prva osnovna škola,
1728 – sagrađena prava pravoslavna crkva,
1732 – podignuta zgrada magistrata – najstariji deo Gradske kuće,
1742 – počele sa radom kameralna pivara i svilara,
1757 – sagradjen Dvor Eparhije Banatske sa kapelom, a sadašnji izgled dobio 1907.
1761/64 – sagradjena Uspenska (mala) crkva,
1767/69 – iskopan Terezijin (Vršački) kanal,
1768 – osnovana Bogoslovija,
1779 – u porti Saborne crvke otvorena prva srpska bolnica,
1784 – otvorena prva apoteka u Vršcu- „Apoteka na stepenicama“,
1785 – sagradjena pravoslavna Saborna crkva,
1792 – osnovana Gramatikalna škola – niža latinska gimnazija (radila do 1819),
1792 – izvršen prvi zvanični popis stanovništva – Vršac je tada imao 8.402 stanovnika
1793 – održana prva pozorišna predstava u Vršcu,
1794 – ujedinjene opštine srpskog i nemačkog Vršca,
1797 – podignut je Gradski park,
1804 – Vršac dobija povelju sa tržišnim pravom (grb grada),
1810 – počela sa radom fabrika cipela,
1817 – Vršac dobija Privilegiju slobodnog kraljevskog grada,
1837 – u Pešti je štampan „Kir Janja“ Jovana Sterije Popovića,
1839 – sagrađena crkva na pravoslavnom groblju,
1847 – podignuta zgrada hotela „Konkordija“, a posle par godina data za potrebe škole
1850 – Vršac dobija pravo gradsko osvetljenje – lampe sa uljem,
1851 – Počela sa radom Niža realka i Zanatlijska škola,
1856 – počinje sa radom prva štamparija „Kirhner“,
1857 – u Vršcu je održana prva izložba grožđa i vina,
1858 – Vršac dobija železničku prugu, stanicu i telegraf; iste godine osnovano streljačko društvo
1861 – izgrađen novi deo Gradske kuće,
1863 – dovršena je rimokatolička crkva,
1865 – počela sa radom fabrika nameštaja,
1870 – otvorena Građevinska škola i osnovano društvo „Prijatelji prirode“,
1871 – održana skupština Ujedinjene omladine sprske (prisustvovao i Svetozar Marković),
1872 – sagrađena Srpska bolnica kod pravoslavnog groblja (kasnije pretvorena u sirotinjski dom),
1875 – počela sa radom fabrika poljoprivrednih mašina,
1878 – otvorena livnica, specijalizovana za proizvodnju presa za grožđe,
1880 – sagradjen veliki vinski podrum „Helvecija“ i otvorena fabrika konjaka,
1885 – osnovano društvo „Riklijaner“ i izgrađen prvi turistički objekat na breku Kula,
1887 – osnovna Gradska biblioteka,
1894 – osnovan Gradski muzej
1897 – počela rad električna centrala, osnovan prvi biciklistički klub u gradu i održana prva bioskopska predstava,
1902 – počela sa radom Poljoprivredna škola, održan Kongres vinara i vinogradara,
1903 – osnovan fudbalski klub i održana prva fudbalska utakmica u Vršcu,
1906 – osnovan teniski klub,
1912 – sagradjena rumunska crkva i sanatorijum „Sanitas“,
1920 – počinje sa radom srpska Učiteljska škola i pokrajinsko pozorište „Sterija“ kao i vojna muzička škola,
1922 – osnovna fabrika kalupa „Zenit“,
1926 – počela sa radom fabrika dezinfekcionih sredstava „Briksol“,
1928 – osnovana fabrika bombona i čokolade „Ifko“,
1933 – otkrivena spomen bista Jovanu Steriji Popoviću,
1938 – osnovana muzička škola „Josif Marinković“,
1941 – nemačke fašističke snage okupirale grad i kao odmazdu streljale 30 ljudi,
1944 – formiran Vršački partizanski odred,  a  02. oktobra Vršac oslobodjen od fašističkog okupatora – Dan oslobođenja,
1945 – osnovano Narodno pozorište „Sterija“ i Gradski sinfonijski orkestar.
Kultura

 

Vršac je jedan od najstarijih gradova u Vojvodini. Duga i bogata tradicija i burna prošlost oplemenili su ovaj grad i okolinu vrednom i po mnogo čemu jedinstvenom kulturnom baštinom.Stvaranjem gradskog naselja, počinju da se razvijaju raznovrsni oblici kulturnog i imetničkog života. U Vršcu su, tokom protekla dva veka, živele mnoge značajne ličnosti iz kulture, umetnosti, politike i nauke, a svoju delatnost obavljale brojne ustanove i udruženja. Oni su svojim delima obeležili periode u kojima su stvarali i na najlepši način proslavili ime grada iz koga potiču.

Prošlost grada odlikuje kontinuiran, intezivan kulturni razvoj, koji beleži čitave duhovne krugove umetnika, veliku pozorišnu tradiciju i permanentni književni život. Ovo bogato nasleđe u domenu kulture i obrazovanja, grad i danas uspešno obnavlja i nastavlja preko udruženja umetnika, slikarskih kolonija, muzejskih ekspozicija, pozorišnih predstava, aktivnosti biblioteke vezane za čitalačku publiku, multimedijalnih prezentacija, brojnih savremenih pesnika i prozaista…

Vršac je grad koji i danas zadivljuje svojom vekovnom arhitekturom, i sakralnom i profanom. Grad „pod kulom“ se i dalje urbanizuje u skladu sa savremenim zahtevima čoveka ovog vremena, sa težnjom da se zadrži staro jezgro i arhitektonski duh grada.

 

 

INSTITUCIJE

 

Vršac je prvenstveno grad značajnih kulturnih ustanova, koje po svojim fondovima, obimu delantosti i značaju prelaze njegove okvire i spadaju u značajnije kulturne ustanove Srbije.

 

Muzej – Gradski muzej u Vršcu je muzej istorije grada. Predmeti su počeli da se prikupljaju 1882. godine, kada je Gradsko predstavništvo vršačke municipije, na predlog Julijuša Friša, donelo zaključak o osnivanju Muzeja. Povod je bilo otkrivanje velike ostave rimskog novca cara Konstantina iz IV veka u Velikom ritu, znatne numizmatičke vrednosti. Na sednici Gradskog saveta donet je i Zaključak da se odobrava Eduardu Ritingeru (poznati kolekcionar arheološkog i numizmatičkog materijala) da na tom lokalitetu preuzme arheološka iskopavanja.Opštinski muzej je otvoren 26.01.1898, cilj je bio prikupljanje materijala o prošlosti Vršca, da bi 1900. bio proširen na prikupljanje materijala iz celog područja oko donjeg Dunava. Godine 1905. kupljena je zgrada zabavišta za potrebe Muzeja i Biblioteke, u toj zgradi Muzej se i danas nalazi (rade zajedno do 1947.). Pored već postojećih zbirki Arheološke, Istorijske i Numizmatičke, formiraju se 1909. Etnološka i Prirodnjačka, a 1910. i Umetnička zbirka.

U periodu od 1887-1942. godine u muzeju radi Feliks Mileker. Neumorno je radio na proučavanju arheologije i istorije, prikupljanju materijala. Rezultati njegovog rada značajni su i na publicističkom planu, ima oko 300 objavljenih radova. Pred početak II svetskog rata najznačajniji predmeti iz Muzeja sklonjeni su u trezor Narodne banke. Muzej je posle smrti Feliksa Milekera 1942. bio je zatvoren, da bi po oslobođenja 1945. počeo ponovo da radi a za  upravnika Muzeja postavljen je Rastko Rašajski, koji preuzima muzejske zbirke i počinje sa radom.

Muzej je zavičajno-kompleksnog tipa sa odeljenjima za arheologiju, istoriju, numizmatiku, etnologiju, prirodnjaštvo i umetnost. U svom fundusu ima oko 250.000 predmeta i nema stalnu postavku. Godine 1987. Muzeju je dodeljena zgrada „Konkordija“ koja je rekonstruisana i sada predstavalja jedan od reprezentativnih izložbenih prostora kojim se vrščani ponose. U vlasništvu Muzeja nalazi se i zgrada „Apoteka na stepenicama“ koja ima svojstvo spomenika kulture . U ovom prostoru nalaze se stalne postavke: „Iz istorije zdravstvene kulture južnog Banata“, „Sećanje na Paju Jovanovića“ i legat akademskog slikara Zorana Petrovića.

 

Biblioteke – Odlukom Magistrata krajem 1887. godine osnovana je Gradska javna i školska biblioteka, danas je to Gradska biblioteka. Osnivač ove biblioteke i njen prvi bibliotekar bio je Feliks Mileker (poznati istoričar i arheolog, pisac velikog broja knjiga i studija). Do 1947. godine Gradska biblioteka i Muzej rade kao jedinstvena ustanova pod jednim krovom, a nakon toga kao posebne ustanove, od kada počinju da znatnije proširuju svoju delatnost. Samostalna, nakon sedam promenjenih adresa, pedesetih godina ovog veka, Gradska biblioteka je smeštena u današnju zgradu na Svetosavskom trgu br. 2.

Pisani tragovi govore da je još 1820. osnovana čitaonica-bilbioteka Bogoslovije. Kasnije (1846) rade i Srpska čitaonica, Opšta radnička čitaonica, a 1886. Nastavnička biblioteka. Jedna od najznačajnijih je Srpska zanatlijska čitaonica koju je osnovao Laza Nančić 1884. a od 1897. radi i Srpska ratarska čitaonica. Izuzetno važno za rad ovih biblioteka je da su one imale i obrazovnu funkciju, jer su organizovale brojna predavanja. Imale su i važnu ulogu u društvenom životu svoga članstva, jer su priređivale zabave, izlete i drugarske večeri.

Pored ovih radilo je i nekoliko biblioteka za nemačko i mađarsko stanovništvo. Posebno treba istaći da je gradu bilo i nekoliko vrlo značajnih privatnih biblioteka (Josip Novak, porodica Cijuk, Đorđe Nešić, glumac Andra Lukić), čije se knjige još mogu naći u fondovima današnje Gradske biblioteke.

Najstarija knjiga u biblioteci datira iz 1496. godine u kojoj su objavljena pedagoška pisma. Treba pomenuti i knjige iz Sterijine lične biblioteke, prvo izdanje Basni Dositeja Obradovića, Nomokanon štampan u Lavovu 1646. godine, kao i Šerijatsko pravo koje je ostalo u Vršcu još iz doba Turaka. Čuva se i rukopisna hronika italijanskog grada Villa Casteioni, pisana u periodu od 1424. do 1670. godine.

Biblioteka ima dečje odeljenje i odeljenje za odrasle, kao i čitaonicu. Korisnicima usluga dostupni su fondovi: beletristike, dečije knjige, stručne knjige, stare knjige, zavičajne knjige, kao i izdanja nemačkih, mađarskih, rumunskih, engleskih, ruskih i francuskih knjiga. Ovaj bogati fond Gradske biblioteke u Vršcu koriste i građani susednih opština: Bela Crkva, Plandište i Alibunar.

 

Bioskopi – Panorame su nastale u Engleskoj, krajem 18. veka, to su bile slike velikih formata, postavljene sa unutrašnje strane kružne prostorije/građevine. U centru kruga nalazio se podijum po kome su posetioci, lagano šetali duž ograde i posmatrali postavljene slike. Kasnije su panorame usavršene pa su se one kretale a posetioci stajali/sedeli, to je stvaralo iluziju kretanja. Panorama Antona Fišera, nalazila se u budi na gradskom trgu, prikazivala je lepote Pariza. Slike prirode nudio je M.Horc 1866. u hotelu „Klinger“ koji se nalazio na glavnom trgu. 1892 godine „Fotoplastičarska kraljevska panorama“, između ostalih, prikazala je stetoskopiju iz Vršca koju je uradio vršački fotograf Emil Aberle. Poslednja panorama prikazana u Vršcu bila je 1905. godine.Panoptikumi su uz pomoć posebnih naočara koje su nosili gledaoci, stvarala iluziju sličnu Panorami. U stereoskopskim kabinetima posetioci su slike gledali kroz okulare posebnih aparata koje su davale utisak trodimenzionalnosti. Diorame su bile još zanimljivije jer su imale pokretne slike. Bilo je posebnih predstava za gospodu, za dame, decu ili čitave porodice.

Već 1897 godine vrščanin Anton Jozef Albah u svojoj panorami u kafani „Kod vinove loze“ pored slika ponudio i reprodukciju pesama, sa glasom operske pevačice Sultane Cijuk, na novom svetskom čudu tehnike – „Edisonov fonograf“. Anton Jozef Albah, iz Vršca, traži i dobija 6. oktobra 1896. godine odobrenje madjarskog Ministarstva unutrašnjih poslova da može na teritoriji ove kraljevine priredjivati kinematografske predstave (sa projekcijama počinje tek godinu dana kasnije!).

Jula 1897. godine novine su najavile predstavu senzacionalnih pokretnih slika „cinematograph“ u redustkoj Sali. Karlo Braun ubrzo prikazuje Edisonov kinematograf sa filmovima „Porodična scena“, „Procesija“ i „Biciklist“. Ubrzo pokretne slike potiskuje ostale vidove atrakcija tako da predstave kinematografa, bioskopa, Edisonovog teatra, počinju da se prikazuju svakodnevno.

1910. godine u Vršcu se otvara stalni bioskop vlasnika A.Šislera, u već pomenutoj Sali „Kod vinove loze“. Krajem iste godine počinje sa radom i bioskop u hotelu „Baroš“, vlasništvo Antona Galamboša.

Tokom godina otvarali su se novi bioskopi a stari prestajali da rade. Tako je u drugoj polovini 20. veka u Vršcu bilo dve bioskopske dvorane, Radnički bioskop u zgradi Radničkog doma u Sterijinoj ulici a drugi – Gradski biskop koji se nalazio na Trgu pobede, srušen krajem 60 godina i preseljen u zgradu „Vatrogasnog doma“ na početku Sterijine ulici, a prestao je da radi kada je i ta zgrada srušena krajem 70 godina.

Od 2006. godine u Vršcu postoje dve bioskopske sale – „Sinema klub“(do 70 mesta), koji posluje u okviru Kulturnog centra „Vršac“, i Kongresno-muzička dvorana centra „Milenijum“ (do 540 mesta).

Pozorište – Prva pozorišna predstava prikazana je 1773. godine od strane umetnika iz Temišvara. 1777. godine Vršac je bio najnaseljeniji grad u Banatu. Više od 100 godina u zgradi magistrata održavale su se pozorišne predstave.

1847. godine Akcionarsko društvo je izgradilo hotel „Konkordija“ sa velikom salom na spratu za koncerte i pozorišne predstave. 1861. godine u Vršcu je formirano društvo za Srpsko narodno pozorište, koje je imalo 170 članova a radilo je do prvog svetskog rata 1914. godine.

Umetničko odeljenje Ministarstva prosvete 1920. godine na čijem se čelu nalazio književnik Branislav Nušić, zaključilo je da se u Banatu osnuje profesionalno pozorište, a izbor je pao na Vršac – Sterijin grad. Savet grada osnovao je Gradski pozorišni odbor, a na sednici Saveta grada, doneta je odluka o osnivanju Pokrajinskog banatskog pozorišta „Sterija“ sa sedištem u Vršcu čiji je prvi upravnik Mihajla Hadži Dimića.

Za vreme rata pozorište nije radilo, ali je već 2. januara 1945. godine doneta odluka o osnivanju Narodnog pozorišta „Sterija“. Od tada pa sve do danas Narodno pozorište „Sterija“ nije prekidalo svoj rad. Pozorište je gostovalo u mnogim evropskim zemljama: Nemačkoj, Austriji, Mađarskoj, Rumuniji, Ukrajini, Slovačkoj i u svim republikama bivše Jugoslavije. Učesnik je mnogih pozorišnih festivala u zemlji i inostranstvu. Nikada nije učestvovalo na Sterijinom pozorju.

Povodom obeležavanja 200 godina od prikazivanja prve pozorišne predstave na srpskom jeziku 1993. godine organizovan je Festival klasike „Vršačka pozorišna jesen“ čiji je osnivač Opština Vršac, koji ima međunarodni karakter. Na festivalu su do sada učestvovala pozorišta iz Rumunije, Rusije – Akademija pozorišne umetnosti „GITIS“ Moskva.

Štamparstvo i izdavaštvo – Početkom rada štamparije Edvarda Kirhnera 1856. godine počinje vršačka izdavačka i štamparska delatnost. Štamparija je radila do 1942. godine. Druga štamparija je počela sa radom 1881. „Vetla i Veronića“ a treća 1890. Milana Kasanovića, kada se naglo poveća broj štamparija, tako da ih 1918 ima dvadesetak i sve štampaju na više jezika, neke čak i na hebrejskom. Zabeleženo je da je 1898. godine izlazilo čak 12 različitih nedeljnih listova.U takvim uslovima razvila se veoma plodna izdavačka delatnost. Prvi vršački list je „Werschetzer Gebirgsbote“, a prve srpske novine „Vršačka kula“ izdaju se 1867. (sa više prekida štampaju se i danas). Najduže je izlazila „Vojvodina“ bez prekida 23 godine.

Izdavačka delatnost u Vršcu posle II svetskog rata odvijala se jedno vreme isključivo na rumunskom jeziku. Na srpskom jeziku obnovljena je izdavačkim programom „Ugao“, Kluba pisaca Vršac, a od 1972. ovu delatnost nastavlja „Književna opština Vršac“, poznatija kao KOV.

 

KOV – To je organizacija stvaralaca knjiga, (pisaca i grafičkih umetnika, s jedne strane i korisnika knjiga, građana, školske i studentske omladine, s druge strane. Njeni članovi mogu biti svi građani Srbije, a počasni članovi su pisci drugih zemalja koji su svojim radom zadužili KOV i Vršac. To su između ostalih: Sangvineti, Mark Strend, Milorad Pavić, H.M.Encensberger, Miodrag Pavlović, Čarls Simić, Mišel Degi, Stefan Augustin Dojnaš, Tadeuš Ruževič, Alen Ginzberg.

 

Književni život – Polovinom 18. veka začinje se u Vršcu jedan dugi kontinuitet literarnog stvaralaštva, u okviru kojeg su vremenom potekla mnoga poznata imena.Vladika vršački Jovan Georgijević bavio se pisanjem poezije a Arhimandrit manastira Mesić, Vikentije Ljuština poznat je po: „Talijankska gramatika“, „Kratka istorija manastira Mesić“ i „Kratka istorija manastira Zlatica“ koje su objavljene u Pešti 1798. godine. Vrščanin, Joahim Hedl piše i objavljuje pesme na latinskom i nemačkom jeziku krajem 18. veka.

Jovan Sterija Popović (1806-1856) svakako je i jedan od najznačajnijih ličnosti rođenih u Vršacu, ali i u srpskoj književnosti. Istakao se najpre kao dramski pisac (komediograf), bavio se nacionalno-istorijskim temama, izražavo je vreme i sredinu svoga doba. Likovima Kir Janja, Fema, Ružičić, Vinka Lozića i dr. ovekovečio je svoj rodni grad. Kao ministar prosvete, jedan je od utemeljivača pozorišnog života u Beogradu, a inicirao je i osnivanje „Društva srpske slovesnosti“ (Srpske akademije nauka i umetnosti) i Narodnog muzeja. Napisao je više udžbenika i postavio temelj modernom srpskom školstvu.

Lekar Gavrilo Pekarović pisao je dobre jpesme, ali je ostao poznat kao autor „Čadoljuba“, prve knjige o negovanju dece kod nas.

U 19. veku osnovano je udruženje mladih književnika „Srpska sloga banatska“, jedno od prvih književnih udruženja kod nas. U Vršcu žive i rade mnogi pisci, aktivni i kao saradnici mnogić časopisa i listova, među njima su najpoznatiji Laza Načić, Jaša Tomić, Dušan Malušev, Stevan Benin, a posle II Svetskog rata jedno od najvećih imena pesništva naših vreme, Vasko Popa.

 

Likovno stvaralštvo – Prvi poznati slikat u Vršcu je zograf tradicionalnog znanja Nedeljko Popović, kao i Vasilije Nedeljković koji se i potpisivao kao „zograf vršački“. Daleko poznatiji je Nikola Nešković, Sterijin deda, na poziv vladike Jovana Georgijevića dolazi i nastanjuje se u Vršac a najznačajnije dela su mu, pored više ikona, uradio je ikonostas kapele Vladičanskog dvora i rukopisao i iluminirao poznati Dečanski paraklis. Krajem 18. veka u Vršcu rade i čuveni majstori srpskog baroka Teodor Ilić-Češljar i Teodor Kračun.U 19. veku u Vršcu rade i Pavle Đurković (ikonostas Saborne crkve), Arsenije Teodorović (ikonostas Male crkve), Aksentije Janković (poznati portretista srpskog klasicizma), kao i poznati rumunski slikar Nikolaje Popesku. Paja Jovanović (1859.1957) predstavnik je akademskog realizma, slikao je motive iz narodnog života, nacionalne istorije, a bavio se i religioznim temama. Poznat kao portretisa, ostavio je nebrojene portrete širom sveta, dobitnik je najviših domaćih i stranih priznanja. Svojim „Triptihonom“ ovekoveči je Vršac, ostavivši trajno umetničko svedočanstvo o životu u svom rodnom gradu.

Među poznatim slikarima prve polovine 20. veka treba istaći: Ivana Radovića, Svetislava Vukovića, Karela Napravnika (vrsni crtač, ilustrator i slikar).

U Vršcu radi Klub likovnih umetnika „Paja Jovanović“ u okviru koga radi Sekcija ULUV, uspešno radi velika grupa mladih slika i vajara. U Vrašcu je 1994. godine ustanovljen i održan Prvi bijenale mladih u Srbije, održavao se svake druge godine do 2004. godine.

 

Kulturno-prosvetna zajednica opštine Vršac – osnovana je 1959. godine kao samostalna vanstranačka organizacija čiji je cilj razvoj kulture i faktora društvenog preobražaja, podsticanje i zadovoljavanje pojedinačnih i zajedničkih kulturnih potreba građana.Vršac kao multinacionalna sredina, ima 10 kulturno-umetničkih društava u gradu i seoskim sredinama rumunske nacionalne manjine. Svoju kulturu, jezik i identitet iskazuju kroz muzičke i folklorne aktivnosti, a najuspešnije su amaterske pozorišne scene. Mađarska nacionalna manjina organizovana je u dva kulturno-umetnička društva. Kroz više sekcija veoma uspešno sarađuju sa ostalim udruženjima u Vojvodini, učestvujući na festivalima i takmičenjima. Etnička grupa Roma deluje i radi u Kulturno-prosvetnom društvu u gradu.

Kulturno-prosvetna zajednica je organizator svih takmičenja, smotri i festivala iz oblasti scenske, kulturno-umetničke i muzičke delatnosti. Ona je organizator Međunarodnog festivala folklora „Vršački venac“ zajedno sa Savezom amatera Srbije, Savezom muzičkih društava vojvodine i Opštinom Vršac (1993). Prihvaćen i verifikovan u Ministarstvu kulture Srbije, „Vršački venac“ je jedina međunarodna manifestacija ove vrste u zemlji. Članica je i međunarodne organizacije folklornih festivala i narodne tradicije CIOFE.

 

Kulturno umetnička društva u Vršcu su:
“Žarko Zrenjanin” (Laze Nančića 12)
“Lućafarul” (Trg Nikole Pašića 15)
“Petefi Šandor”  (Dvorska 17)
“Penzioner” (Žarka Zrenjanina 28)
“Grozd” (Trg pobede 3)

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se /  Promeni )

Google photo

Komentarišet koristeći svoj Google nalog. Odjavite se /  Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se /  Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se /  Promeni )

Povezivanje sa %s